THẦY NGUYỄN KHẮC DƯƠNG: MỘT ĐỜI ĐI TÌM SỰ THẬT.

 

THẦY NGUYỄN KHẮC DƯƠNG: MỘT ĐỜI ĐI TÌM SỰ THẬT.

Lm Anmai,CSsR

Có những người, khi kể về cuộc đời họ, ta dễ bắt đầu bằng một danh sách dài những tên tuổi, học vị và chức vụ. Nhưng với thầy Stêphanô Nguyễn Khắc Dương, những điều ấy chỉ là cánh cửa. Bước qua cánh cửa đó, ta gặp một con người đã đi qua nhiều ngả đường của tư tưởng, nhiều khúc quanh của lịch sử, để không ngừng tự hỏi mình phải sống thế nào cho thật.

Thầy sinh ra trong một gia đình khoa bảng ở Hà Tĩnh. Thân phụ thầy là cụ Hoàng giáp Nguyễn Khắc Niêm; anh em trong gia đình có những người để lại dấu ấn trong y học, văn chương, giáo dục và đời sống xã hội, như bác sĩ, nhà văn hóa Nguyễn Khắc Viện, nhà văn Nguyễn Khắc Phê và nhà nghiên cứu văn học Nguyễn Khắc Phi. Một mái nhà như thế trao cho thầy một gia tài lớn: lòng quý trọng chữ nghĩa và thói quen suy nghĩ nghiêm túc. Nhưng gia tài ấy cũng đặt ra cho thầy một câu hỏi khó hơn: giữa những con đường đã được người khác mở sẵn, đâu là con đường của chính mình? 

Có lẽ vì vậy mà hành trình của thầy không thể kể gọn bằng hai chữ “thành đạt”. Thầy học triết tại Đại học Sorbonne ở Paris, rồi trở về Việt Nam, giảng dạy tại Viện Đại học Đà Lạt, đảm nhận trách nhiệm ở Ban Triết học và quyền Khoa trưởng Văn khoa. Những vị trí ấy đáng được ghi nhớ. Nhưng điều khiến học trò và người đọc còn muốn trở lại với thầy là một thái độ: học để biết mình chưa biết đủ; suy nghĩ để đến gần sự thật hơn, chứ không để thắng người đối diện. 

Đời thầy đi qua những cuộc gặp gỡ không phải lúc nào cũng dễ dung hòa: nền Nho học của gia đình, những suy tư của phương Đông, triết học phương Tây, và đức tin Công giáo mà thầy đón nhận khi trưởng thành. Với một người chỉ muốn đời mình bằng phẳng, từng ấy khác biệt có thể là gánh nặng. Với người thật lòng đi tìm chân lý, chúng trở thành những câu hỏi phải sống cùng. Người ta có thể đổi một ý kiến rất nhanh. Nhưng để một niềm tin đi vào cách mình yêu thương, chịu đựng, nhìn nhận người khác và nhìn nhận chính mình, có khi cần cả một đời.

Thầy đã chọn bước vào đức tin Công giáo và lãnh nhận Bí tích Rửa tội năm 1949, với tên thánh Stêphanô. Ta không nên kể lựa chọn ấy như thể từ đó mọi băn khoăn đều chấm dứt. Đức tin không xóa đi trí óc hay những câu hỏi của một con người. Đức tin mời người ấy tiếp tục tìm kiếm, nhưng tìm kiếm trong tương quan với Đấng mà mình tin là Sự Thật. Ở thầy, người ta nhận ra một cuộc gặp gỡ sâu xa giữa thao thức của trí tuệ và khát vọng của tâm hồn. 

Những thăng trầm cũng không đứng ngoài cuộc đời một người thầy. Thời cuộc đổi thay, nơi chốn đổi thay, công việc và hoàn cảnh sống đổi thay. Có những điều từng tưởng rất bền vững rồi cũng phải trao lại cho quá khứ. Khi ấy, câu hỏi “Tôi là ai?” trở nên đau đáu hơn bao giờ hết. Nếu một người chỉ sống bằng chức vụ, họ sẽ thấy mình mất tất cả khi chức vụ qua đi. Nếu một người chỉ sống bằng lời ca ngợi, họ sẽ cô độc khi tiếng vỗ tay ngừng lại. Còn nếu họ đã dành đời mình để tìm sự thật và trao lại điều mình học được, thì ngay cả tuổi già cũng có thể là một cách tiếp tục dạy học.

Có lẽ bài học đẹp nhất từ thầy Nguyễn Khắc Dương nằm ở đó. Một người có thể đọc rất nhiều sách mà vẫn chưa học được cách khiêm nhường. Có thể nói rất hay về con người mà vẫn không biết lắng nghe một con người cụ thể. Thầy để lại cho ta lời nhắc rằng tri thức cần đi cùng sự trung thực: trung thực với điều mình biết, với điều mình chưa biết, và với những mâu thuẫn còn ở trong lòng. Sự trung thực ấy đôi khi khiến đường đời khó đi hơn, nhưng giúp con người không phải sống bằng một gương mặt vay mượn.

Sau hơn một thế kỷ hiện diện giữa cuộc đời, thầy Stêphanô Nguyễn Khắc Dương đã qua đời lúc 20 giờ 15 ngày 28 tháng 9 năm 2026. Vì thế, khi viết về thầy hôm nay, ta không còn nói “hiện thầy đang sống” ở một nơi nào nữa. Ta nói về một người đã đi trọn hành trình trần thế, và về những câu hỏi thầy để lại cho người ở lại. 

Trước cuộc đời ấy, có lẽ điều xứng hợp nhất không phải là biến thầy thành một con người không tì vết, cũng không phải chỉ gom lại những chức danh để tán dương. Ta hãy nhớ đến một người đã kiên trì học, kiên trì tin, kiên trì tìm kiếm giữa những đổi thay của đời mình. Và ta tự hỏi: những gì mình đang theo đuổi có làm mình chân thật hơn không? Kiến thức mình có có giúp mình yêu thương hơn không? Mai này, khi những điều từng làm mình nổi bật đều lùi xa, liệu còn điều gì trong cách mình sống đáng để trao lại?

Xin Chúa đón nhận thầy Stêphanô Nguyễn Khắc Dương trong bình an của Người. Xin cho những ai từng học với thầy, đọc thầy, gặp thầy, và cả những người chỉ mới biết tên thầy hôm nay, nhận ra trong hành trình ấy một lời mời giản dị: đừng ngừng đi tìm sự thật, và đừng quên sống điều mình đã tìm thấy.

Lm. Anmai, CSsR.