TẠI SAO NƯỚC MỸ CÓ STEVE JOBS?

 

TẠI SAO NƯỚC MỸ CÓ STEVE JOBS?

Lm Anmai,CSsR.

Có một câu hỏi nghe qua tưởng rất đơn giản, nhưng càng nghĩ càng đau: tại sao nước Mỹ có Steve Jobs?

Tại sao từ một cậu bé được nhận làm con nuôi, học hành không thật sự theo khuôn mẫu, từng bỏ đại học, từng bị chính công ty mình sáng lập đẩy ra ngoài, lại có thể trở thành một trong những con người làm thay đổi cách nhân loại nghe nhạc, dùng điện thoại, làm việc, sáng tạo và nhìn về công nghệ?

Tại sao một con người kỳ lạ như Steve Jobs không bị nghiền nát hoàn toàn bởi hệ thống? Tại sao một người dám nghĩ khác, sống khác, làm khác, nói khác, nhìn khác, lại có đất để mọc lên? Tại sao người ta không chỉ thấy nơi ông một kẻ “khó chịu”, “ngang bướng”, “không giống ai”, mà còn nhìn thấy một nguồn năng lượng sáng tạo cần được thử thách, cần được đặt đúng chỗ, cần được cho cơ hội?

Câu hỏi ấy không chỉ dành cho nước Mỹ. Câu hỏi ấy cũng dành cho mỗi gia đình, mỗi trường học, mỗi cộng đồng, mỗi cơ quan, mỗi xã hội, mỗi nền giáo dục, và cả mỗi người lớn đang đứng trước những đứa trẻ hôm nay.

Bởi trước khi một quốc gia có Steve Jobs, quốc gia ấy phải có một môi trường không quá vội vàng giết chết những đứa trẻ khác biệt.

Đó mới là điều đáng nói.

Steve Jobs không rơi từ trên trời xuống. Ông không phải là phép màu xuất hiện giữa một vùng đất vô cảm với sáng tạo. Ông là kết quả của rất nhiều điều: một nền văn hóa dám tôn trọng ý tưởng, một xã hội chấp nhận thất bại, một thị trường cho phép thử nghiệm, một môi trường đại học có không gian cho tò mò, một hệ sinh thái công nghệ biết kết nối người tài, vốn liếng, phòng thí nghiệm, nhà đầu tư, kỹ sư, nghệ sĩ, doanh nhân và cả những kẻ mơ mộng.

Nhưng sâu hơn nữa, Steve Jobs là kết quả của một tinh thần: đừng bắt mọi người phải giống nhau.

Một xã hội muốn có những con người sáng tạo thì trước hết phải bớt sợ những con người không giống đám đông. Vì sáng tạo rất hiếm khi bước vào đời với dáng vẻ ngoan ngoãn, dễ chịu, tròn trịa và an toàn. Nhiều khi sáng tạo đến trong hình hài của một đứa trẻ hay hỏi ngược lại người lớn. Một học sinh không thích chép bài máy móc. Một sinh viên thấy chương trình học quá chật. Một người trẻ không chịu làm theo lối cũ. Một nhân viên dám nói: “Cách này không ổn, mình thử cách khác được không?” Một người thất bại nhiều lần nhưng vẫn chưa chịu bỏ cuộc.

Ở những xã hội quá đề cao sự vâng lời hình thức, những người như thế rất dễ bị coi là rắc rối.

Đứa trẻ hỏi nhiều thì bị mắng là lanh chanh. Đứa trẻ tưởng tượng nhiều thì bị chê là viển vông. Đứa trẻ không chịu học theo một kiểu duy nhất thì bị kết luận là lười. Đứa trẻ thích tháo đồ chơi ra xem bên trong có gì thì bị la là phá hoại. Đứa trẻ vẽ trong vở toán thì bị mắng là không nghiêm túc. Đứa trẻ làm sai một lần thì bị đóng dấu là hư. Đứa trẻ có cá tính mạnh thì bị gọi là khó dạy.

Và rồi, từ từ, những đứa trẻ ấy học cách im lặng. Chúng không hỏi nữa. Không thử nữa. Không dám sai nữa. Không dám mơ nữa. Không dám khác nữa. Chúng lớn lên rất “ngoan”, nhưng bên trong có thể đã chết một phần rất đẹp: phần dám sáng tạo.

Một dân tộc muốn có Steve Jobs mà lại sợ những đứa trẻ dám khác biệt, thì đó là một nghịch lý rất lớn.

Ta thường nhìn Steve Jobs khi ông đã thành công. Ta nhìn những buổi ra mắt sản phẩm với sân khấu rực sáng. Ta nhìn chiếc áo cổ lọ đen, chiếc quần jeans, đôi giày thể thao. Ta nhìn những câu nói truyền cảm hứng. Ta nhìn Apple, iPhone, Mac, Pixar, những sản phẩm đẹp đến mức người ta không chỉ dùng mà còn yêu.

Nhưng ta ít nhìn Steve Jobs ở phần không hào nhoáng: một con người từng bị bỏ rơi, từng hoang mang về căn tính, từng bỏ học, từng ngủ nhờ sàn nhà bạn, từng đi bộ nhiều cây số để có một bữa ăn miễn phí, từng bị xem là lập dị, từng bị loại khỏi chính nơi mình tạo dựng, từng thất bại, từng đau đớn, từng bị hiểu lầm, từng phải học lại từ đầu.

Nói cách khác, Steve Jobs không chỉ là biểu tượng của thiên tài. Ông còn là biểu tượng của một xã hội biết để cho thất bại không phải là dấu chấm hết.

Đây là điều rất quan trọng.

Ở nhiều nơi, một lần thất bại có thể trở thành bản án cả đời. Thi rớt là nhục. Làm ăn thua lỗ là bị khinh. Nghỉ học là bị xem như hết tương lai. Bị đuổi việc là coi như mất mặt. Khởi nghiệp thất bại là bị người đời mỉa mai: “Đã bảo rồi mà không nghe.” Làm khác số đông mà chưa thành công thì bị chế giễu. Làm khác số đông mà thành công thì bị nghi ngờ.

Trong một môi trường như thế, người trẻ không còn dám thử. Họ học cách chọn con đường an toàn. Không phải vì họ thiếu tài, mà vì họ sợ bị nghiền nát khi sai.

Mà không dám sai thì khó có sáng tạo.

Không dám thử thì khó có phát minh.

Không dám đi đường mới thì làm sao mở ra chân trời mới?

Nước Mỹ có Steve Jobs không phải vì nước Mỹ không có sai lầm. Không phải vì nước Mỹ hoàn hảo. Không phải vì nơi đó ai cũng nhân hậu, ai cũng công bằng, ai cũng hiểu người tài ngay từ đầu. Không. Nước Mỹ cũng có bất công, cạnh tranh, loại trừ, thất bại, cô đơn, áp lực và những mặt tối của đồng tiền. Nhưng trong cái hệ sinh thái ấy, vẫn có một điều đáng học: người ta để cho ý tưởng có cơ hội tranh đấu.

Một ý tưởng lạ không lập tức bị bóp chết chỉ vì nó lạ. Một người trẻ không nhất thiết phải có gia thế lớn mới được bắt đầu. Một sản phẩm chưa hoàn hảo vẫn có thể được thử. Một công ty khởi nghiệp có thể thất bại rồi đứng dậy. Một con người từng vấp ngã vẫn có thể quay lại. Một kẻ từng bị loại bỏ vẫn có thể xây dựng lại tương lai.

Nơi nào có cơ hội thứ hai, nơi đó con người dễ lớn lên.

Nơi nào sai lầm không bị biến thành nhục mạ, nơi đó người trẻ dám học.

Nơi nào câu hỏi không bị coi là hỗn, nơi đó trí tuệ có đất sống.

Nơi nào sự khác biệt không bị xem là mối nguy, nơi đó sáng tạo có thể nảy mầm.

Nơi nào người ta biết hỏi “ý tưởng này có gì hay?” trước khi hỏi “ai cho phép anh nghĩ như vậy?”, nơi đó mới có hy vọng sinh ra những con người mở đường.

Steve Jobs nổi tiếng với tinh thần kết hợp giữa công nghệ và nghệ thuật. Ông không chỉ muốn làm ra máy móc. Ông muốn làm ra trải nghiệm. Ông không chỉ hỏi sản phẩm có chạy được không. Ông hỏi nó có đẹp không, có thân thiện không, có làm người dùng cảm thấy được tôn trọng không. Ông không chỉ nhìn kỹ thuật như một đống linh kiện, mà nhìn kỹ thuật như một phần của văn hóa, thẩm mỹ, cảm xúc và con người.

Điều đó cho thấy thiên tài không chỉ được tạo ra bởi toán học, lập trình hay kỹ thuật. Thiên tài còn cần âm nhạc, thư pháp, nghệ thuật, trực giác, nhân văn, vẻ đẹp, sự nhạy cảm và khả năng nhìn thấy mối liên hệ giữa những điều tưởng như không liên quan.

Một nền giáo dục chỉ biết nhồi nhét kiến thức nhưng không đánh thức tâm hồn thì khó tạo ra Steve Jobs.

Một nền giáo dục chỉ hỏi học sinh nhớ được bao nhiêu, nhưng không hỏi các em có biết quan sát, đặt vấn đề, cảm nhận, suy nghĩ và sáng tạo không, thì khó tạo ra những con người đổi mới.

Một nền giáo dục chỉ chăm chăm đào tạo người làm đúng đáp án có sẵn, nhưng không dám nuôi dưỡng người đặt ra câu hỏi mới, thì sẽ có nhiều người thi giỏi, nhưng ít người mở đường.

Một xã hội chỉ thích bằng cấp nhưng coi nhẹ năng lực thật, chỉ thích hồ sơ đẹp nhưng coi nhẹ đam mê thật, chỉ thích thành tích nhưng coi nhẹ nhân cách, thì có thể sản xuất rất nhiều người sợ sai, nhưng khó tạo ra người dám khác.

Muốn có Steve Jobs, không thể chỉ hô khẩu hiệu đổi mới sáng tạo. Phải thay đổi cách nhìn về con người.

Đừng chỉ hỏi con trẻ: “Con được mấy điểm?”

Hãy hỏi thêm: “Hôm nay con học được điều gì làm con ngạc nhiên?”

Đừng chỉ hỏi: “Sao con không giống bạn?”

Hãy hỏi thêm: “Điều khác biệt nơi con có thể trở thành món quà gì?”

Đừng chỉ nói: “Đừng làm sai.”

Hãy dạy: “Nếu sai, con học được gì và sửa thế nào?”

Đừng chỉ bắt trẻ im lặng.

Hãy dạy trẻ biết nói có lễ độ, biết hỏi có suy nghĩ, biết tranh luận có tôn trọng.

Đừng chỉ khen trẻ ngoan vì biết vâng lời.

Hãy khen cả khi trẻ biết chịu trách nhiệm, biết sáng kiến, biết giúp người khác, biết tự đứng lên sau thất bại.

Đừng biến lớp học thành nơi chỉ có một chiều: thầy cô nói, học sinh chép, rồi thi, rồi quên.

Hãy biến lớp học thành nơi trí tuệ được đánh thức. Nơi thầy cô không chỉ là người truyền đạt đáp án, mà là người nhóm lửa. Nơi học sinh không chỉ là chiếc bình để đổ kiến thức vào, mà là ngọn đèn cần được thắp sáng.

Nhiều người muốn đất nước có những thiên tài, nhưng trong đời sống hằng ngày lại không chịu nổi một người trẻ có cá tính. Muốn có nhà phát minh, nhưng lại thích con mình chỉ học những nghề “chắc ăn”. Muốn có người mở đường, nhưng lại mắng những ai không đi theo lối mòn. Muốn có sản phẩm đẳng cấp thế giới, nhưng lại không chấp nhận quá trình thử sai lâu dài. Muốn có doanh nhân lớn, nhưng khi ai đó khởi nghiệp thất bại thì cười cợt, chê bai, gièm pha.

Ta muốn kết quả của sáng tạo, nhưng lại ghét cái quá trình đau đớn sinh ra sáng tạo.

Ta muốn trái ngọt, nhưng không muốn chăm cây.

Ta muốn mùa gặt, nhưng không muốn gieo hạt.

Ta muốn có Steve Jobs, nhưng lại không muốn chịu đựng một đứa trẻ “không giống ai” trong nhà mình.

Đó là điều rất đáng suy nghĩ.

Một Steve Jobs khi còn nhỏ có thể không dễ thương theo kiểu người lớn mong muốn. Có thể bướng. Có thể hỏi nhiều. Có thể không chịu ngồi yên. Có thể không hài lòng với câu trả lời nửa vời. Có thể thích tháo tung mọi thứ. Có thể không giỏi tất cả các môn. Có thể không phù hợp với thước đo thông thường.

Nếu gặp một đứa trẻ như vậy, ta sẽ làm gì?

Ta sẽ dập nó xuống cho “dễ quản lý”, hay kiên nhẫn đồng hành để nó học cách dùng năng lượng khác biệt ấy cho điều tốt?

Đây là điểm mấu chốt. Không phải cứ khác biệt là thiên tài. Không phải cứ nổi loạn là sáng tạo. Không phải cứ bỏ học là thành Steve Jobs. Không phải cứ ngang bướng là có tương lai lớn. Không thể lãng mạn hóa sự vô kỷ luật, sự kiêu căng, sự bất cần hay sự thiếu trách nhiệm.

Nhưng cũng không thể vì sợ lệch chuẩn mà bóp chết mọi mầm sống khác biệt.

Giáo dục đích thực không phải là bẻ gãy cá tính để tạo ra những con người dễ bảo. Giáo dục đích thực là giúp cá tính được thanh luyện, định hướng và trưởng thành. Một đứa trẻ mạnh mẽ cần được dạy khiêm tốn, chứ không phải bị làm cho nhút nhát. Một đứa trẻ sáng tạo cần được dạy kỷ luật, chứ không phải bị bắt thành máy chép bài. Một đứa trẻ hay hỏi cần được dạy cách hỏi đúng, chứ không phải bị bắt câm miệng. Một đứa trẻ dám nghĩ khác cần được dạy tôn trọng sự thật, chứ không phải bị ép phải giống mọi người.

Để có Steve Jobs, cần gia đình biết lắng nghe.

Gia đình là nơi đầu tiên một đứa trẻ học rằng mình có được yêu thương không. Một đứa trẻ không được yêu thương vô điều kiện sẽ rất dễ lớn lên trong nỗi sợ: sợ sai, sợ bị bỏ rơi, sợ không đủ tốt, sợ làm cha mẹ thất vọng. Khi đứa trẻ luôn phải sống để làm vừa lòng người lớn, nó khó nghe được tiếng gọi riêng của mình.

Có những cha mẹ thương con nhưng thương bằng nỗi sợ. Vì sợ con khổ nên không cho con thử. Vì sợ con thất bại nên chọn hết đường cho con. Vì sợ con khác người nên ép con sống giống số đông. Vì sợ người ta chê nên bắt con theo khuôn mẫu an toàn.

Tình thương ấy có thật, nhưng nếu thiếu khôn ngoan, nó có thể trở thành chiếc lồng rất đẹp.

Một chiếc lồng bằng vàng vẫn là chiếc lồng.

Con chim được ăn no trong lồng vẫn không thể bay.

Muốn con cái lớn lên, cha mẹ phải biết yêu mà không sở hữu. Biết hướng dẫn mà không áp đặt. Biết bảo vệ mà không bóp nghẹt. Biết cảnh báo mà không làm con tê liệt. Biết cho con thử, cho con sai trong mức độ có thể sửa, cho con chịu trách nhiệm, cho con nếm mồ hôi của lựa chọn, và cho con biết rằng thất bại không làm con mất phẩm giá.

Để có Steve Jobs, cần nhà trường biết mở cửa cho trí tưởng tượng.

Không ai phủ nhận kỷ luật học đường. Không ai phủ nhận nền tảng kiến thức. Không ai phủ nhận sự cần thiết của chăm chỉ. Nhưng nếu trường học chỉ còn là nơi luyện thi, nếu tuổi thơ chỉ còn là chuỗi ngày chạy từ lớp chính sang lớp phụ, từ bài kiểm tra này sang bài kiểm tra khác, từ thành tích này sang áp lực khác, thì trí tưởng tượng của trẻ sẽ bị mài mòn.

Trẻ em cần học toán, học văn, học khoa học, học ngoại ngữ. Nhưng trẻ em cũng cần được chơi, được đọc, được vẽ, được hát, được làm thủ công, được tháo lắp, được quan sát thiên nhiên, được thắc mắc, được tranh luận, được làm dự án, được thất bại trong một thí nghiệm nhỏ, được nói lên ý tưởng có vẻ ngây ngô mà đôi khi lại chứa một tia sáng.

Một nền giáo dục khỏe mạnh không chỉ đào tạo người trả lời đúng câu hỏi cũ. Nó đào tạo người đủ can đảm đặt câu hỏi mới.

Mà câu hỏi mới đôi khi làm người lớn khó chịu.

Vì câu hỏi mới đụng vào thói quen cũ. Đụng vào quyền lực cũ. Đụng vào cách làm cũ. Đụng vào sự tự mãn cũ. Đụng vào những vùng mà người lớn tưởng mình đã biết hết.

Nhưng chính ở đó, xã hội tiến lên.

Để có Steve Jobs, cần văn hóa biết tôn trọng người làm thật.

Ở đâu cũng có người nói hay. Nhưng người làm thật mới thay đổi cuộc đời. Làm thật thì vất vả. Làm thật thì có sai. Làm thật thì bị soi. Làm thật thì có lúc thất bại. Làm thật thì phải chịu trách nhiệm trước sản phẩm, khách hàng, cộng đồng và lương tâm.

Một xã hội thích phán xét hơn hỗ trợ sẽ khiến người làm thật nản lòng. Ai bắt đầu cũng bị chê. Ai thất bại cũng bị cười. Ai thành công cũng bị nghi. Ai khác biệt cũng bị kéo xuống. Ai có sáng kiến cũng bị hỏi: “Làm vậy có được gì không?” Ai muốn thay đổi thì bị bảo: “Từ xưa đến giờ vẫn vậy.”

Câu “từ xưa đến giờ vẫn vậy” nhiều khi là tấm bia mộ chôn sống bao nhiêu ý tưởng.

Không phải cái gì cũ cũng xấu. Truyền thống có vẻ đẹp, có chiều sâu, có ký ức, có linh hồn. Nhưng truyền thống không phải là cái cớ để sợ đổi mới. Truyền thống đích thực giống như rễ cây: giúp cây đứng vững để vươn lên. Còn bảo thủ mù quáng giống như sợi dây trói cây lại, không cho nó lớn.

Steve Jobs thành công một phần vì ông biết kết nối truyền thống thủ công, thẩm mỹ nghệ thuật, tư duy nhân văn với công nghệ hiện đại. Ông không phá bỏ mọi thứ cũ. Ông chọn lọc, tinh luyện, kết nối, rồi làm cho nó sống trong hình thức mới.

Đó cũng là bài học cho mọi xã hội: đổi mới không có nghĩa là mất gốc. Sáng tạo không có nghĩa là vô kỷ luật. Khác biệt không có nghĩa là phản bội truyền thống. Trái lại, nhiều khi người sáng tạo thật sự là người yêu truyền thống đủ sâu để không muốn truyền thống bị đóng băng, bị biến thành bảo tàng, bị lặp lại vô hồn.

Để có Steve Jobs, cần người trẻ dám đi qua cô đơn.

Không có con đường lớn nào hoàn toàn dễ dàng. Người sáng tạo phải chấp nhận những mùa không ai hiểu mình. Phải chấp nhận bị nghi ngờ. Phải chấp nhận làm lại. Phải chấp nhận bị từ chối. Phải chấp nhận có lúc chính mình cũng hoang mang.

Nhưng khác biệt không đủ. Đam mê không đủ. Mơ mộng không đủ. Người trẻ muốn làm điều lớn phải có kỷ luật lớn. Steve Jobs không chỉ mơ. Ông làm. Ông đòi hỏi cao. Ông ám ảnh với chi tiết. Ông không dễ dãi với sản phẩm. Ông hiểu rằng cái đẹp không chỉ nằm ở bề ngoài, mà nằm ở sự hoàn chỉnh từ trong ra ngoài.

Nhiều người trẻ hôm nay thích chữ “khác biệt”, nhưng lại không thích trả giá. Thích tự do, nhưng không thích kỷ luật. Thích thành công, nhưng không thích học nghề. Thích nổi bật, nhưng không thích âm thầm rèn luyện. Thích được công nhận, nhưng không thích bị góp ý. Thích nói về giấc mơ, nhưng không chịu làm những việc nhỏ mỗi ngày.

Không thể có Steve Jobs bằng sự lười biếng được khoác áo cá tính.

Không thể có đổi mới bằng những khẩu hiệu rỗng.

Không thể có sáng tạo bằng cái tôi phình to nhưng năng lực rỗng.

Người dám khác phải càng phải học sâu. Người muốn mở đường càng phải làm thật. Người muốn đổi mới càng phải biết lắng nghe. Người có tài càng cần khiêm tốn. Người có ý tưởng càng cần khả năng thực hiện. Người mơ lớn càng phải trung tín với từng chi tiết nhỏ.

Một xã hội tốt không chỉ nuôi dưỡng người trẻ dám khác. Nó cũng dạy người trẻ khác biệt trong trách nhiệm, sáng tạo trong lương thiện, tự do trong kỷ luật, và thành công trong phục vụ con người.

Bởi Steve Jobs lớn không chỉ vì ông bán được sản phẩm. Ông lớn vì ông làm thay đổi cách con người tiếp xúc với công nghệ. Dù ta có thể tranh luận về những giới hạn, tính cách hay những góc khuất của ông, không thể phủ nhận rằng ông đã đặt ra một chuẩn mực: sản phẩm không chỉ để dùng, mà còn phải có linh hồn; công nghệ không chỉ để phô diễn sức mạnh, mà còn phải gần với con người.

Đây là một bài học rất cần cho thời đại hôm nay, nhất là thời đại AI.

Chúng ta đang sống trong một thời đại mà công nghệ thay đổi từng ngày. Máy móc có thể viết, vẽ, nói, dịch, phân tích, lập trình, thiết kế, tư vấn, dự đoán. Nhưng càng ở thời AI, con người càng cần phẩm chất mà máy móc không thể thay thế hoàn toàn: trực giác nhân văn, lòng trắc ẩn, thẩm mỹ, lương tâm, khả năng đặt câu hỏi về ý nghĩa, và lòng can đảm đi tìm cái mới vì con người chứ không chỉ vì lợi nhuận.

Nếu chỉ đào tạo những con người biết làm theo lệnh, AI sẽ làm tốt hơn.

Nếu chỉ đào tạo những con người biết lặp lại kiến thức, AI sẽ lặp nhanh hơn.

Nếu chỉ đào tạo những con người biết thi để lấy điểm, AI sẽ xử lý dữ liệu giỏi hơn.

Nhưng nếu đào tạo những con người biết yêu, biết nghĩ, biết phân định, biết sáng tạo, biết chịu trách nhiệm, biết kết nối công nghệ với phẩm giá con người, thì đó là điều máy móc không dễ thay thế.

Vậy tại sao nước Mỹ có Steve Jobs?

Vì ở đó, dù không hoàn hảo, vẫn có những cánh cửa cho người dám thử.

Vì ở đó, thất bại chưa chắc là tận cùng.

Vì ở đó, một gara nhỏ vẫn có thể trở thành nơi bắt đầu của một giấc mơ lớn.

Vì ở đó, một người trẻ có thể gặp người cùng chí hướng, có thể tìm được vốn, tìm được thị trường, tìm được cơ hội, tìm được môi trường để ý tưởng va chạm với thực tế.

Vì ở đó, người ta hiểu rằng sáng tạo không sinh ra trong căn phòng quá sạch sẽ của sự an toàn tuyệt đối, mà thường sinh ra nơi có tự do, cạnh tranh, thử nghiệm, sai lầm, sửa chữa và khát vọng.

Vì ở đó, có lúc người ta dám tin rằng một kẻ kỳ lạ cũng có thể mang trong mình một mầm thiên tài.

Còn chúng ta thì sao?

Chúng ta có muốn có “Steve Jobs Việt Nam” không?

Nếu muốn, trước hết đừng giết chết những đứa trẻ dám khác biệt.

Đừng giết bằng lời chê bai.

Đừng giết bằng so sánh.

Đừng giết bằng nhục mạ.

Đừng giết bằng câu: “Con nhà người ta.”

Đừng giết bằng nỗi sợ mất mặt.

Đừng giết bằng việc bắt mọi đứa trẻ phải đi chung một con đường.

Đừng giết bằng trường học chỉ biết điểm số.

Đừng giết bằng gia đình chỉ biết thành tích.

Đừng giết bằng xã hội chỉ thích người vâng lời nhưng lại than thiếu người sáng tạo.

Đừng giết bằng văn hóa kéo nhau xuống, thấy ai nhô lên là tìm cách cắt ngọn.

Đừng giết bằng thói quen cười cợt người thất bại, rồi tung hô họ khi họ thành công.

Đừng giết bằng cái nhìn quá ngắn, chỉ thấy hôm nay đứa trẻ nghịch ngợm, mà không thấy ngày mai nó có thể trở thành người mở đường nếu được hướng dẫn đúng.

Muốn có Steve Jobs, hãy bắt đầu từ việc rất nhỏ: cho một đứa trẻ được hỏi. Cho một học sinh được thử. Cho một người trẻ được sai trong trách nhiệm. Cho một ý tưởng lạ được lắng nghe. Cho một thất bại được phân tích thay vì bị chế giễu. Cho một tài năng chưa hoàn chỉnh được rèn giũa thay vì bị loại bỏ. Cho một con người khác biệt được yêu thương đủ để trưởng thành.

Một quốc gia không mạnh chỉ vì có nhiều tòa nhà cao. Một quốc gia không giàu chỉ vì có nhiều trung tâm thương mại. Một quốc gia không văn minh chỉ vì có nhiều thiết bị hiện đại. Một quốc gia thật sự có tương lai khi biết đối xử tử tế với những mầm non sáng tạo của mình.

Có thể trong một lớp học bình thường hôm nay, có một đứa trẻ đang vẽ những hình kỳ lạ trong vở. Có thể trong một xóm nhỏ hôm nay, có một cậu bé đang tháo chiếc radio cũ để xem bên trong có gì. Có thể trong một gia đình nghèo hôm nay, có một cô bé đang mơ làm ra thứ gì đó giúp mẹ đỡ vất vả. Có thể trong một trường làng hôm nay, có một học sinh đang đặt câu hỏi khiến thầy cô bối rối. Có thể trong một nhóm bạn hôm nay, có một người trẻ đang bị cười vì ý tưởng “không thực tế”.

Xin đừng vội dập tắt.

Không phải em nào cũng thành Steve Jobs. Nhưng em nào cũng có quyền được lớn lên trong một môi trường không làm tổn thương phẩm giá, không bóp nghẹt trí tưởng tượng, không biến sự khác biệt thành tội lỗi, không biến thất bại thành bản án.

Và biết đâu, chính trong những đứa trẻ hôm nay mà ta đang chê là khó dạy, khó hiểu, kỳ lạ, mơ mộng, lại có một người mai sau làm được điều mà hôm nay chúng ta chưa thể hình dung.

Muốn có Steve Jobs, không chỉ cần thiên tài.

Cần những người cha người mẹ biết kiên nhẫn.

Cần những thầy cô biết nhóm lửa.

Cần những nhà lãnh đạo biết mở đường.

Cần những cộng đồng biết nâng đỡ.

Cần những người lớn biết bớt kiêu ngạo trước câu hỏi của người trẻ.

Cần một xã hội biết rằng con người không phải cái khuôn để đúc hàng loạt, mà là một mầu nhiệm cần được đánh thức.

Nước Mỹ có Steve Jobs vì đã có những điều kiện để một người như ông được va đập, được sai, được thử, được làm lại, được gặp cơ hội và được bước lên sân khấu của lịch sử.

Còn chúng ta, nếu thật sự muốn có những con người mở đường, hãy bắt đầu bằng việc thay đổi cách ta đối xử với những đứa trẻ đang đứng trước mặt mình hôm nay.

Đừng đợi đến khi một người thành công rồi mới tung hô.

Hãy học cách bảo vệ mầm non khi nó còn yếu.

Đừng đợi đến khi một tài năng ra nước ngoài rồi mới tiếc.

Hãy tạo đất lành ngay trong nhà mình, trường mình, xứ đạo mình, làng xóm mình, đất nước mình.

Đừng chỉ hỏi: “Tại sao nước Mỹ có Steve Jobs?”

Hãy hỏi đau hơn: “Có bao nhiêu Steve Jobs đã từng sinh ra quanh ta, nhưng bị chúng ta làm cho im lặng từ khi còn nhỏ?”

Và hãy hỏi thật lòng hơn nữa: “Từ hôm nay, tôi sẽ làm gì để không trở thành người giết chết một mầm sáng tạo?”

Bởi có những thiên tài không chết vì thiếu khả năng.

Họ chết vì thiếu một môi trường biết tin.

Họ chết vì bị chê quá sớm.

Họ chết vì bị ép giống người khác quá lâu.

Họ chết vì chưa kịp nở đã bị cắt ngọn.

Và một xã hội, khi đánh mất những con người dám mơ, dám nghĩ, dám làm, dám khác, thì xã hội ấy không chỉ mất vài cá nhân tài năng. Nó mất cả những tương lai chưa kịp thành hình.

Vì thế, nếu muốn có Steve Jobs, trước hết hãy học cách cúi xuống trước một đứa trẻ và nói:

“Con cứ hỏi đi.”

“Con cứ thử đi.”

“Sai thì mình sửa.”

“Khác biệt không sao, miễn là con sống tử tế, có trách nhiệm và không ngừng học.”

“Ước mơ của con đáng được lắng nghe.”

Có thể chỉ một câu nói như thế thôi, nhưng nó cứu được một tâm hồn.

Và biết đâu, từ một tâm hồn được cứu, một tương lai mới sẽ bắt đầu.

Lm. Anmai, CSsR